ปั้นข้าวสุกอุ่นๆ ให้โตประมาณหัวแม่เท้าของคนที่ก้างติดคอ พยายามปั้นให้แน่นๆ แล้วกลืนลงไปทั้งก้อนโดยไม่ต้องเคี้ยว ก้อนข้าวสุกจะไปพาก้างที่ติดคอนี้ให้ลงไป ถ้าก้อนแรกไม่หายให้ลองอีกสักก้อนสองก้อน

ขนานที่ ๓

ให้ฝานมะนาวแล้วนำมาอมจนหมดรสเปรี้ยว ทำสัก ๒-๓ หน จะทำให้ก้างปลาหลุดออก หรือใช้น้ำมะนาว บีบลงไปในคอสม่ำเสมอ

๒. ร้อนในกระหายน้ำ

ขนานที่ ๑

เอาใบขี้เหล็กอ่อนประมาณ ๑ กำมือ มาตำกับเกลือให้ละเอียด แล้วคั้นเอาน้ำกินครั้งละ ๑ ถ้วยชา วันละ ๒ ครั้ง เช้า-เย็น

ขนานที่ ๒

ดื่มน้ำมะนาวใส่น้ำแข็ง ใช้น้ำมะนาว ๒ ลูก ผสมน้ำเย็นใส่น้ำแข็งดื่มดับกระหายน้ำได้ ดื่มวันละ ๒

ครั้งเช้า-เย็น

ขนานที่ ๓

เอาดอกพิกุล ๑ กำมือ ใส่ลงในขันน้ำ เอาข้าวสารแช่รวมลงไปอีกสัก ๑ กำมือพอหิวน้ำก็ดื่มน้ำในขันนั้น

๓. ร้อนคอ

เอาใบฟ้าทะลายโจรตากแห้งบดผงกวาดคอ ถ้ารู้สึกร้อนคอ มีอาการปากเปื่อย น้ำลายเปรี้ยวร่วมด้วยให้ใช้ยานี้แก้คือ หัวยา ข้าวเย็นทั้งสอง รากแฝกหอม หัวเปราะหอม ขันทองพยาบาท หนักสิ่งละเท่าๆกัน ต้มกินวันละ ๓ หน

๔. คันคอ

ใช้ใบลำโพงหั่นมวนเป็นยาสูบหรือผสมใบยาเส้นก็ได้ สูบควันเป็นยาระงับอาการคันที่คอ ห้ามใช้ใบลำโพง เกินกว่า ๓ ใบ

๕. ทารกมีเสมหะในคอมาก

ถ้าทารกมีเสมหะในคอมาก สังเกตได้จากมีน้ำลายเหนียว หายใจลำบาก บางทีหน้าเขียวเพราะหายใจไม่ออก ให้เอาใบกะเพราแดงมาขยี้ด้วยมือให้ละเอียดผสมน้ำสุก ใช้ใบกะเพรา ๑๐ ใบ สุรา ๑-๓ หยด ให้เด็กกินหรือป้ายลิ้นเด็กหรือกวาดคอเด็ก จะทำให้เสมหะหลุดออกมา

๖. สตางค์ติดคอ

ถ้าพบในเด็กเล็ก จับห้อยศีรษะลงต่ำ ตบก้นแรงๆ ให้เด็กไอออกมาพบในเด็กโตหรือผู้ใหญ่ จับพาดตักหรือโต๊ะ ให้ศีรษะต่ำและหน้าก้มลง แล้วตบหลังบริเวณระหว่างสะบัก ๒ ข้าง

๗. สะอึก

ขนานที่ ๑

ดื่มน้ำ ๑ แก้ว อย่างช้าที่สุดเท่าที่จะทำได้โดยกลืนน้ำตลอดเวลา

ขนานที่ ๒

เอาพริกชี้ฟ้าแห้งสีแดง เด็ดหัวท้ายออกแล้วเคาะเม็ดออกจุดไฟสูบแบบบุหรี่ ดูดเข้าไปแรงๆ ไม่กี่ครั้งจะ

หายสะอึก

ขนานที่ ๓

ให้กลั้นหายใจแล้วนับเลขตั้งแต่ ๑-๒-๓-๔-๕ เรื่อยๆ อยู่ในใจ จนกว่าจะกลั้นลมหายใจไม่ได้แล้วก็ผ่อน

ลมหายใจ หายใจธรรมดาแล้วกลั้นหายใจใหม่ ทำไม่นานอาการสะอึกจะหายไป

ขนานที่ ๔

หาถุงขนาดใหญ่ สูดลมหายใจเข้า-ออก ภายในถุงนั้น อย่าให้อากาศภายนอกเข้าได้ สักครู่ อาการ

สะอึกจะหายไป

๘. สะอึกของเด็กเล็ก

เอาน้ำตาลทรายประมาณครึ่งช้อนชาผสมน้ำร้อนให้เต็มช้อนชารอจนน้ำอุ่นๆ แล้วป้อนเด็ก ถ้าครั้งเดียวไม่หายให้กินอีก ถ้าเป็นผู้ใหญ่ให้กินน้ำตาลทรายโดยตรงเลย ไม่ต้องละลายน้ำร้อน

๙. ฝีในคอ

ขนานที่ ๑

เอาหอยแครง ๓ ฝา เอาปูนแดงใส่ให้เต็มผา นำไปเผาไฟให้ลุกโชน ปล่อยทิ้งไว้ให้เย็น ผสมพิมเสน ๓

-๕ เกล็ด บดเข้าด้วยกันให้ละเอียดดี เอาผงยามาส่วนหนึ่ง บีบมะนาวผสมลงในผงยาให้พอเหลวๆ ใช้ขนไก่ที่ต้มฆ่าเชื้อแล้วป้ายยากวาดคอวันละสองสามครั้ง

ข้อควรระวัง

อย่าใช้ผงยาเข้มข้นเกินไป ปูนจะกัดเนื้อทำให้แสบคอได้

ขนานที่ ๒

เอาหญ้ากระต่ายจาม ต้นโทงเทง อย่างละเท่าๆกัน ตำให้แหลกผสมเหล้าเล็กน้อย คั้นเอาแต่น้ำดื่ม

ขนานที่ ๓

เอาเปลือกพุทรา ผสมกับน้ำปูนใสให้ข้น กวาดคอและทารอบๆ คอ วันละ ๓-๔ ครั้ง

๑๐. ยาแก้อาเจียน

ขนานที่ ๑

เอาหัวขิง รากแฝกหอม ลูกมะตูม ลูกผักชี รากขัดมอญ หัวหญ้าแห้วหมู เอาสิ่งละเท่าๆกันต้มกินทุกครั้ง

ที่อาเจียน หรือทุกชั่วโมง เมื่ออาการดีขึ้นให้กินเช้า-กลางวัน-เย็น

๑๑. เด็กสำรอก

ให้เด็กกินน้ำมะนาว ๒-๓ หยด ทุกครั้งที่เด็กสำรอก หรือจะใช้น้ำมะนาวทาลิ้นเด็กตอนสำรอกก็ได้

๑๒. อาเจียนเป็นเลือด

ขนานที่ ๑

เอาเปลือกมะม่วงสดตำคั้นเอาน้ำกินครั้งละ ๓-๑๒ ช้อนแกง หรือเอาเม็ดในมะม่วงตากแห้งบดผง กินครั้งละ ๑/๒-๑ ช้อนชา กินทุก ๑-๒ ช.ม.

ขนานที่ ๒

เอาใบหนุมานประสานกาย ๒๕-๓๐ ช่อ ใส่เกลือหนึ่งหยิบมือ ตำให้ละเอียดผสมเหล้าประมาณ ๒-๓ ช้อนโต๊ะ คั้นเอาน้ำกินแก้อาเจียนเป็นเลือด

๑๓. คอเคล็ด

ขนานที่ ๑

ตื่นเช้าขึ้นถ้าคอเคล็ดลองคลำดูที่รักแร้ข้างที่เจ็บคอจะรู้สึกว่ามีก้อนปมเล็กๆ ทนเจ็บบีบๆ คลึงๆ มันให้ก้อน นั้นมันคลายตัวจะทำให้หายปวดทันที

ขนานที่ ๒

เอาใบพลับพลึงไปอังไฟให้อุ่นจัด นำมาพันรอบคอ พันผ้าทับ

๑๔. แก้เสียงแหบแห้ง

ขนานที่ ๑

ใช้ใบสดว่างหางจะเข้ปอดเปลือกออกให้เหลือแต่วุ้น หั่นเป็นชิ้นเล็กๆ ใส่น้ำพอท่วมยา ต้มให้ยาเดือดเติมน้ำตาลเล็กน้อยดื่มครั้งละ ๑ แก้ว วันละ ๓ เวลา

ขนานที่ ๒

เอาใบมะม่วงระยะไม่อ่อนไม่แก่เกินไป ต้มกินครั้งละ ๑/๔-๑/๒ แก้ว ดื่มบ่อยๆ ต่างน้ำ

๑๕. ไอ เจ็บ คอ ที่เป็นกับเด็ก

ขนานที่ ๑

เอากานพลูมาฝนให้เป็นผงละเอียด แล้วนำมาผสมกับน้ำมะนาวเล็กน้อย กวาดคอเด็ก

ขนานที่ ๒

เอาใบพลูลนไฟให้ร้อนทาน้ำมันปิดหน้าอกเด็ก

ขนานที่ ๓

เอาเม็ดในผักเพกาที่มีสีขาว ๑ ขยุ้มมือใส่น้ำ ๑ แก้วครึ่ง ต้มพอให้ยาสุกกินต่างน้ำ ยานี้เด็กกินง่ายเพราะไม่ขม

ขนานที่ ๔

ถ้าเด็กเล็กๆ อายุประมาณ ๑ ขวบ ไอ เอารากมะแว้งเครือยาวสัก ๑ ฝ่ามือ เผาไฟแบบปิ้งปลาพอให้ยาสุก แล้วนำไปแช่น้ำ จนน้ำยาออกสีเหลือง อย่าแช่นานเพราะยาจะขมเกินไป ให้เด็กกินต่างน้ำราก ที่แช่แล้วนำมาตากแห้งแล้วแช่ใหม่ได้

ขนานที่ ๕

แช่เห็ดหูหนู ๑ ส่วน กับน้ำ ๓ ส่วน ให้บาน ตัดตรงปลายทิ้งไป ล้างให้สะอาดต้มกับน้ำตาลกรวดให้พอหวาน แล้วกรองใส่ขวดนม แช่น้ำจนเย็น ให้เด็กกินต่างน้ำ อาการไอจะทุเลาลงและหายไป

๑๖. ไอกรน

ขนานที่ ๑

เอาหัวกระเทียมปอกเปลือกออกสับให้ละเอียด เกลี่ยบนผ้าหนาๆ สัก ๑/๔ นิ้ว แล้วปิดด้วยผ้าอีกชั้นหนึ่งนำไปผูกติดกับฝ่าเท้าเด็กที่เป็นไอกรนตลอดคืน อาจสวมถุงเท้าทับอีกชั้นก็ได้ (ควรจะทาวาสลีนหรือน้ำมันที่ฝ่าเท้าก่อนพอกยา เพื่อป้องกันไม่ให้กระเทียมติดหรือระคายเคืองต่อผิวหนังเด็ก) พอรุ่งเช้าก็แกะยาออก

ขนานที่ ๒

เอาใบหนุมานประสานกายสด ๗-๑๐ ช่อต้มกิน

๑๗. ไอ เจ็บคอ เสมหะติดคอ

ขนานที่ ๑

เอาข่าแก่ตัดเป็นท่อนยาวครึ่งนิ้ว ทุบให้พอแตก ใส่ถ้วยไว้ เติมน้ำตาลทรายขาว เกลือ บีบน้ำมะนาวลงไปให้น้ำท่วมยา ดองไว้ ๓-๔ ชั่วโมง แล้วจิบบ่อยๆ ถ้าเอาข่าอมด้วยยิ่งดี

ขนานที่ ๒

ตื่นเช้าถ้ารู้สึกเจ็บคอเนื่องจากจะเป็นหวัด ให้เอาน้ำ ๑ แก้ว ใส่เกลือ ๑/๔ ช้อนชาแล้วดื่มให้หมด

ขนานที่ ๓

เอาข้าวเหนียว ๑ กำมือ แช่น้ำไว้ ๒-๓ ชั่วโมง ดื่มน้ำนี้สักอึกสองอึก วันละ ๓-๔ ครั้ง (เอาเกลือป่นใส่ลงไปพอเค็ม)

ตามธรรมดาชาวอีสานก่อนที่จะนึ่งข้าวเหนียวจะต้องเอาข้าวแช่น้ำอยู่แล้ว เรียวว่าน้ำหม่าข้าวเอาน้ำที่แช่นั้นมากินได้

ขนานที่ ๔

เมื่อเป็นหวัดเจ็บคอ ให้เอาเปลือกลูกทับทิมมาอมหรือเคี้ยว ค่อยๆกลืน อมเช้าเย็นและก่อนนอน

ขนานที่ ๕

เอาวุ้นว่านหางจระเข้อมแล้วค่อยๆเคี้ยว ค่อยๆกลืนน้ำมันไป ทำบ่อยๆ

ขนานที่ ๖

ใช้ใบฟ้าทะลายโจรสด ๕-๗ ใบใส่ในแก้ว เติมน้ำเดือดลงไปจนเต็มแก้ว ปิดฝาทิ้งไว้จนยาอุ่นแล้วรินน้ำกินวันละ ๒ ครั้ง เช้า-เย็น กินครั้งละ ๑ แก้ว หรืออมใบฟ้าทะลายโจรสดๆ ตลอดทั้งวัน ใช้ครั้งละ ๑-๒ ใบโดยเหน็บไว้ที่เหงือกข้างแก้ม ไม่ต้องเคี้ยว

ขนานที่ ๗

เอาผักคราดหัวแหวนทั้งต้นตำผสมเหล้า เอาสำลีชุบน้ำ อมยานี้ทีละน้อย

ขนานที่ ๘

เอามะกรูดผ่าซีก เอาปูนแดงทาให้ทั่วโรยเกลือป่นเล็กน้อย น้ำไปรมควันขี้ไต้ให้ดำถ้าไม่มีก็ไม่ต้องรมแล้วบีบน้ำมะกรูดลงไปในคอ วันละ ๒-๓ ครั้ง

ขนานที่ ๙

ฝานเปลือกมะนาวเป็นชิ้นเล็กๆ เหมือนอย่างที่ใช้ใส่เมี่ยงคำ อมครั้งละ ๑ ชิ้น ค่อยๆ เคี้ยวๆค่อยๆกลืนที่ละนิด

ขนานที่ ๑๐

ใช้ใบว่านหอยแครงสดๆ ๓ ใบ ใส่น้ำ ๒ ถ้วย ต้มน้ำจะเป็นสีแดงคล้ายด่างทับทิม ใส่น้ำตาลนิดหน่อยกินต่างน้ำ

ขนานที่ ๑๑

เอามะขามป้อมจิ้มกับพริกเกลือกินแก้ไอ

ขนานที่ ๑๒

ให้อมกานพลู อมครั้งละ ๑ ดอก ค่อยๆขบ พอให้รู้สึกแตก

ขนานที่ ๑๓

เอาเปลือกกระท้อนเผาไฟพอผิวไหม้ เอาน้ำปูนใสใส่ฝาละมีหม้อดิน และเอาเปลือกกระท้อนที่เผาไฟ แล้วถูกับฝาละมีจนน้ำปูนข้น เอานิ้วเกลือก กวาดคอสัก ๒-๓ ครั้ง โรคไอจะทุเลา

ขนานที่ ๑๔

เอาลูกมะแว้งเครือสดๆ ๕-๖ ลูกน้ำมาเคี้ยว กลืนเฉพาะน้ำจนหมดแล้วคายกากทิ้ง ทำวันละ ๒-๓ ครั้ง

ขนานที่ ๑๕

ใช้ลูกมะแว้งต้นสดเคี้ยวกลืน ครั้งละ ๓-๕ ลูก วันละ ๓-๔ ครั้ง เช่นเดียวกับลูกมะแว้งเครือ

ขนานที่ ๑๖

เอาใบพลู ๑ ใบ มาห่อน้ำตาลทรายเคี้ยวให้ละเอียด ค่อยๆ กลืนทั้งน้ำทั้งกาก

ขนานที่ ๑๗

ใช้ต้นโทงเทงสดสัก ๑ กำมือ ตำคั้นเอาน้ำผสมเหล้า เอาสำลีชุบอมไว้ข้างแก้ม ค่อยๆ กลืนน้ำยาผ่าน บริเวณที่เจ็บคอที่ละน้อย

ขนานที่ ๑๘

เอาเมือกสีเขียวของลูกมะเขือขื่น ๑ ส่วน จิบกินบ่อยๆ

ขนานที่ ๑๙

ใช้ต้นและใบสดของผักต้นส้มกบ ( รากไม่ใช้ ) นำมาล้างให้สะอาด ประมาณปั้นเป็นก้อนได้เท่าหัวแม่มือ ผสมกับเกลือเล็กน้อยพอให้เค็ม อมแล้วค่อยๆ เคี้ยวกลืนน้ำผ่านลงคอไปช้าๆ วันละ ๓-๔ ครั้ง ยานี้ห้าม ใช้กับคนที่ไตไม่ดี

ขนานที่ ๒๐

ให้ดื่มน้ำอุ่นมากๆ ครั้งละหนึ่งแก้ว ทุกๆ ๒ ชั่วโมง

๑๘. เจ็บคอเป็นประจำ

คนที่เจ็บคอเป็นประจำเป็นเพราะร่างกายอ่อนแอ เนื่องจากขาดการออกกำลังกาย หากไม่ออกกำลังกาย ให้แข็งแรงแล้วยากที่จะหายด้วยยา ท้องผูกมีส่วนทำให้เจ็บคอ เมื่อแก้ด้วยการออกกำลังกายและถ่ายทุกวันแล้ว ยาช่วยมีดังนี้

ขนานที่ ๑

ให้เกลือทุกเช้าและก่อนนอน ใช้เกลือ ๑ หยิบมือ โรยลงไปในคออมไว้ให้นานที่สุด (๒-๓ นาที) ก่อนบ้วนทิ้งให้กลั้วคอเสียก่อน

ขนานที่ ๒

ให้กินกระเทียมเป็นประจำ วันละ ๒ ครั้งๆละ ๗ กลีบ (ขนาดโดยเฉลี่ย) กินสัก ๑ เดือน (ถ้ากินแล้วไม่รู้สึกร้อนในให้หยุดกิน)

๑๙. ไอเรื้อรัง

ขนานที่ ๑

เอาดอกบานไม่รู้โรยทั้งขาวและแดงอย่างละเท่าๆกัน ต้มกินครั้งละ ๑ แก้ว วันละ ๓ ครั้ง

ขนานที่ ๒

เอาหัวกระเทียมสดตำให้ละเอียด หนัก ๑ ขีด น้ำตาลทรายขาวหนัก ๑ ขีด ยาทั้งสองอย่างนี้ตำให้เข้ากันดีแล้วฝังให้ข้าวเปลือกไว้ ๗ วัน (เอาข้าวเปลือกใส่ปี๊บแล้วเอายาใส่ขวดโหลฝังไว้กลางปี๊บ) เอาน้ำมากินครั้งละ ๑ ช้อนโต๊ะ วันละ ๓-๔ ครั้ง

ขนานที่ ๓

ใช้ใบหนุมานประสานกายสดๆ ค่อยๆเคี้ยว ค่อยๆกลืน ครั้งละ ๑ ช่อ วันละ ๒-๓ ครั้ง หรือจะใช้วิธีต้มกิน ใช้ใบหนุมานประสานกาย ๗-๘ ช่อใส่น้ำ ๓ แก้ว ต้มให้เหลือน้ำ ๑ แก้ว กินครั้งละ ๑ แก้ววันละ ๓ ครั้ง

๒๐. ไอมีเลือด

ไอมีเลือดสดๆ ออกมาจากคอใช้ใบหนุมานประสานกายสดๆ ๓ ช่อ ตำให้ละเอียดผสมกับเหล้า คั้นเอาน้ำกินและอมไว้ค่อยๆ กลืน